Wat is een Geopark

bijgewerkt 15-12-2016

Wat is een Geopark?
Geoparken in de wereld
Het doel van een Geopark
De status Geopark
Procedure

Wat is een Geopark?
Een Geopark is een landschap van wereldniveau met unieke aardkundige, culturele, historische en ecologische waarden. Het is een landschap waarin gewoond, gewerkt en gerecreëerd wordt met steden, dorpen en infrastructuur, met veel landschapsschoon en cultureel erfgoed, dat toegankelijk en interessant is. Anders gezegd: een Geopark is een gebied met een sterke regionale identiteit die is afgeleid van haar natuurlijke en culturele kenmerken. De ontstaansgeschiedenis (geologie en geomorfologie) en de natuur, in combinatie met culturele en regionale tradities en ontwikkelingen vormen de ingrediënten voor een duurzame ontwikkeling ervan.

De samenstelling, opbouw en reliëfkenmerken van de ondergrond beïnvloeden in hoge mate  de gebruiks- en belevingswaarden van onze leefomgeving. Deze zogenaamde geostructuur beïnvloedt de maatschappelijke betekenis en kwaliteit van onze leefomgeving. Belangrijke geostructuren verdienen daarom bescherming. Dit kan gerealiseerd worden in zogenaamde Geoparken: landschapshistorisch interessante gebieden waarvan de geowetenschappelijke betekenis als bijzonder wordt beschouwd en de aanwezigheid van reliëf en veel opgaand groen borg staat voor een grote belevingswaarde.

Geoparken in de wereld
Geoparken bestaan sinds 2000 (tot de eersten behoren de Eifel in Duitsland, de Haute Provence in Frankrijk, Lesbos in Griekenland en Maestrazgo in Spanje). Geoparken waren er eerst alleen in Europa en zijn er nu wereldwijd. UNESCO kent inmiddels internationaal de status Geopark (“for the rights of the memory of the earth” (Unesco-bestuurder)). Voor wat betreft de omvang valt op dat de meeste Geoparken qua oppervlak zeer omvangrijk zijn: Geopark Fforest Fawr in Engeland is bijvoorbeeld 75.000 ha, Geopark De Eifel is bijna 100.000 ha en de Haute Provence ca 200.000 ha. De grenzen bij de diverse Geoparken zijn in principe geologisch bepaald, en/maar volgen deels grenzen van provincies/ regio’s/ gemeentes en niet zelden reeds bestaande grenzen van natuurparken en bufferzones, omdat ze daar vaak gedeeltelijk mee samenvallen. Voor wat betreft de aantallen per land: daar is geen regel voor, maar zowel Engeland als Spanje hebben bijvoorbeeld beide momenteel al 10 Geoparken. Nederland heeft relatief wel veel bijzonderheden op een relatief klein oppervlak en herbergt inmiddels één Geopark: de Hondsrug.

In 2000 is het European Geoparks Network (EGN) opgericht. Hierin zijn alle 58 Geoparken van Europa verenigd. Zij wisselen ideeën uit, leren van elkaar en ondersteunen elkaar. Mits er in de samenleving voldoende draagvlak is om de aanwezige geowaarden te beschermen kan aan een gebied de status van Geopark worden toegekend, met – als het internationaal om zeer bijzondere situaties gaat – erkenning van de EU en de UNESCO.

Het doel van een Geopark
Het doel van een Geopark is niet alleen de geologie of aardkundige waarden veilig te stellen, maar ook de cultuurhistorische ontwikkelingen. Het gaat daarbij ook om het verhaal, de ontstaansgeschiedenis naar boven te halen en uit te dragen, opdat bewoners en bezoekers meer daarvan kunnen zien en beleven. Mede hierdoor draagt de status Geopark bij aan de identiteit, bekendheid en aantrekkelijkheid van het gebied, ook voor toeristen (“de michelin-ster voor een gebied” (een betrokken gedeputeerde)).

Het kwalificeren van aardkundig waardevolle gebieden als Geoparken is aantrekkelijk omdat daarmee de bescherming van kenmerkende kwaliteiten wordt nagestreefd.

De status Geopark
De status van een Geopark beoogt:

  • de geodiversiteit te beschermen;
  • de geologische geschiedenis in relatie tot de natuur en het culturele erfgoed te vertellen en
  • de duurzame economische ontwikkeling te ondersteunen.

De toekenning van de status Geopark voegt, ten opzichte van de toekenning als Nationaal Landschap of Park, vooral toe dat hiermee, naast de zorg voor de natuur, ook de ontstaansgeschiedenis en de bijzondere aardkundige en landschapshistorische waarden expliciet worden erkend en zoveel mogelijk behouden blijven. Als een gebied voor beide statussen in aanmerking komt versterken de statussen elkaar en daarmee hun betekenis.

De erkenning en toekenning van de status Geopark aan een regio betekent in principe geen nieuwe juridische status voor dat gebied. Het is vooral en met name de toekenning van een kwalificatie aan de regio, waarbij bestaande wet- en regelgeving doorgaans voldoende is. Het is vooral de erkenning van de combinatie van een aantal unieke waarden, met name de aardkundige, ecologische en cultuur-historische waarden, en het beschikbaar en bekend maken daarvan. Bij de bescherming van een gebied als Geopark behoeft niet te worden gevreesd voor ingrijpende beperkingen van reeds gangbaar en geoorloofd grondgebruik. Wel zal er voor moeten worden gezorgd dat eventuele veranderingen van het grondgebruik de aardkundige waarden en aantrekkelijkheid van het park niet wezenlijk schaden.

De procedure om Geopark te kunnen worden
Om Geopark te worden is de eerste stap een aanvraag indienen bij het in 2015 opgerichte Nederlands Forum UNESCO Global Geoparks (NFUGG). Er zijn daartoe inmiddels de Beleidslijn beoordeling aanvraag geoparken en de benodigde stappenplannen ontwikkeld. Het NFUGG adviseert aan de Nationale Unesco Commissie (NUC). De NUC stemt af met onze regering en doet vervolgens het voorstel aan UNESCO Internationaal in Parijs.

Alleen door een brede samenwerking tussen stakeholders (eigenaren, beheerders, overheden) en partners vanuit verschillende werkvelden (geologie, natuur, cultuur, educatie, toerisme en de agrarische sector) kan het idee van een Geopark ten volle tot uitdrukking komen. De status van Geopark moet worden verdiend door als regio zelf het initiatief te nemen.