De Waaien van Eemland

bijgewerkt 19-06-2019

Waar
In het noordoosten van de provincie Utrecht ligt Eemland. Het is een agrarisch gebied dat een grote leegte uitstraalt door het nagenoeg ontbreken van huizen en bomen. In het noordwestelijk gedeelte zijn de gevolgen van overstromingen in het verleden nog bijzonder goed zichtbaar. Je kunt dat gedeelte van Eemland bereiken door vanaf de A1 of de A27 naar Eemnes te rijden. Via de Wakkerendijk rijd je verder naar het noorden over de Meentweg. Vervolgens ga je rechtsaf de Cors Rijkseweg in en uiteindelijk linksaf de Noord Ervenweg in. Deze smalle weg eindigt bij de Meentdijk. Hier kun je in de berm parkeren en een wandeling maken langs de waaien.

Het gebied
Het Gooi wordt aan de oostkant begrensd door het laagste en breedste deel van de vooral als Gelderse Vallei bekende uitgestrekte laagte, die de Veluwe scheidt van de Gooi-Stichtse Heuvelrug. Dat breedste deel van de laagte wordt gewoonlijk als het Eemland onderscheiden. Niet verwonderlijk als we weten dat de twee grootste beeksystemen van de Gelderse Vallei er ter plekke van Amersfoort fuseerden tot de Eem en die er geholpen door de opdringerige Zuiderzee een moerassig geworden substraat ter weerszijden van haar bedding met kleiïge afzettingen bemantelde.

Om (langdurige) overstromingen te voorkomen werden in de loop van de Middeleeuwen enkele waterkeringen gebouwd. Vooral een vrij lage dijk ten westen van de Eem zou echter meermalen doorbreken. Het overstromingswater kolkte waaien of wielen uit, waarvan de meeste goed herkenbaar bleven.

De wielen van het Eemland horen bij het noordelijke zeekleigebied van de provincie Utrecht. Dit gebied ligt op de overgang van het stuwwalgebied (Utrechtse Heuvelrug) naar veengebied en dekzandgebied (Eemland).Tijdens de laatste ijstijd raakte Eemland bedekt door dekzand. Gedurende het Holoceen werd er veen op het dekzand gevormd. Dit werd wat later door de Zuiderzee gedeeltelijk weggeslagen en gedeeltelijk bedekt met zeeklei. Pas later nadat het gebied bedijkt was werden de wielen gevormd tijdens overstromingen langs de Meentdijk, Zomerdijk en Eemdijk.

Eemland is vanaf de Middeleeuwen bewoond. Vanaf de dertiende eeuw tot ver in de zeventiende eeuw is het Eemland stapsgewijs in noordelijke richting ontgonnen. Hierbij diende de Eem als ontginningsbasis waarbij de percelen vanaf de Eem, in westelijke en oostelijke richting verkaveld werden. Hierdoor ontstonden de zeer lange en smalle percelen die tot op heden in gebruik zijn voor de landbouw.

 

Naamgever aan een geologisch tijdperk
Het Eemien was het laatste interglaciaal (warme tijdperk) in het Pleistoceen. Het klimaat van het Eemien was te vergelijken met het huidige warme tijdperk, het Holoceen, of zelfs iets warmer. De naam Eemien wordt vooral gebruikt in de geologische tijdschaal voor het vasteland van Europa. Het Eemien duurde van 126-116 duizend jaar geleden. Samen met het Weichselien vormt het Eemien het Laat Pleistoceen.

Het Eemien valt tussen twee glacialen (koude tijdperken): het Saalien (de "voorlaatste ijstijd") en het Weichselien (de "laatste ijstijd"). De gemiddelde globale temperatuur lag tijdens het klimaatoptimum van het Eemien een paar graden boven de huidige temperatuur. Het Eemien is in de geologische tijdschaal van Europa een tijdsnede in het tijdvak Pleistoceen, of in stratigrafische zin een etage van de serie Pleistoceen.

Het Eemien werd voor het eerst herkend door Pieter Harting (1875) in boringen in de omgeving van Amersfoort. Hij noemde deze lagen het 'Système Eémien' naar de rivier de Eem, waar Amersfoort aan ligt. Van het 'Système Eémien' is de naam van de huidige etage 'Eemien' direct afgeleid. Harting merkte op dat de aanwezige mariene weekdierenfauna sterk verschilde van de huidige Noordzeefauna. Veel soorten hebben tegenwoordig een zuidelijker verspreiding en komen voor ten zuiden van het Nauw van Calais tot aan Portugal (Lusitanische Faunaprovincie) en zelfs in de Middellandse Zee (Mediterrane Faunaprovincie).

Harting gaf aan dat er twee mariene schelpensoorten als 'gidsfossiel' konden dienen:
Bittium reticulatum (muizenkeutel) en de grijze tapijtschelp.

 

Aardkundig Monument
Van landschappelijke geowaarde is in Eemland vooral een tegen het einde van de laatste ijstijd gevormd lang (dek)zandruggetje ten oosten van het westwaarts verstedelijkte lintdorp Eemnes.

Een jonger aardkundig interessant geosysteem van de regio is het estuarium dat ter weerszijden van de rivier de Eem ontstond. Daar is te zien welke invloed de enigermate aan getijdenbewegingen onderhevige voormalige Zuiderzee via een laaglandstroom op de venige omgeving ervan kon uitoefenen.

Opvallend zijn verder de verschillen in de mate van bochtigheid van de Eem.

Bij de randen van het gebied is te zien wat dijken doorbrekend overstromingswater alzo vermocht. Hiervan getuigen een opmerkelijk groot aantal als wielen bekende kolkgaten en de afzettingen die het overstromingswater vanuit die trechtervormige kuilen over het er omheen gelegen land verspreidde. De naaste omgeving kan daardoor ook nog van geowaarde zijn.

De provincie Utrecht heeft een groot aantal wielen van het Eemland gekwalificeerd als aardkundig monument. Mede met de bedoeling ook de er omheen gevormde afzettingen te beschermen. Die informeren ons namelijk over de wijze waarop water er door omhoog gekolkte grond over de omgeving wordt verspreidt.

Het beheer is nu in handen van Natuurmonumenten. Er is een informatie paneel in het gebied en het gebied is geschikt om te wandelen en te fietsen en er worden excursies gehouden.