Lange en Korte Duinen

bijgewerkt 08-11-2019

Waar
De Lange en Korte Duinen liggen direct ten zuiden van Soest.

Het (stuifzand)gebied
De Lange en Korte Duinen zijn goed herkenbaar. Omdat het zand bij voldoende windkracht nog steeds stuift, veranderen deze vormen voortdurend. Veel stuifzanden zijn aan het begin van de 19e eeuw vastgelegd, maar in deze gebieden bevinden zich nog wel redelijk grote kernen met actief stuifzand.

Het zand van de duinen is in de laatste ijstijd door de wind afgezet. Deze ijstijd liep zo’n 10.000 jaar geleden ten einde. Door de ijzige koude in die periode kwam het vaak voor dat er nauwelijks begroeiing was. Het landschap had het uiterlijk van een toendra en soms zelfs van een heuse poolwoestijn. De wind had vrij spel op de nagenoeg onbedekte bodem. Zand werd weggeblazen en op ander plaatsen weer neergelegd. Het stuivende zand kwam weer tot stilstand onderaan de hellingen van de Utrechtse Heuvelrug en werd als een deken over het landschap neergelegd. Daarom wordt dit zand ook wel dekzand genoemd. Dit dekzand is ook in de omgeving van Soest terug te vinden.

Door het stuivende zand kunnen slechts enkele plantensoorten hier groeien. Bovendien kunnen op het kale zand enorme temperatuursverschillen van wel 50°C binnen één etmaal voorkomen. Ondanks de extreme omstandigheden zou zonder ingrijpen van de mens het stuifzand helemaal dichtgroeien. De planten die het eerst wortel schieten in het stuifzand zorgen er namelijk voor dat de omstandigheden van de groeiplaats wat milder worden. Hierdoor kunnen ook andere
plantensoorten zich gaan vestigen, waardoor uiteindelijk het stuifzand helemaal dichtgroeit.

De Utrechtse Heuvelrug behoort echter tot de weinige gebieden waar de wind in historische tijd bovendien enkele zeldzame typen geofenomenen creëerde en ook het verstuivingsproces nog vrij goed kan worden bestudeerd. Dat is vooral van belang omdat vergelijkbare geofenomenen en situaties waarschijnlijk zelfs buiten onze landsgrenzen nauwelijks voorkomen.

Actief stuivende gebieden zijn zeldzaam en ze zijn ecologisch gezien waardevol omdat ze een bijzonder microklimaat bevatten. Doordat de Lange en Korte Duinen het grootste stuifzandgebied van de provincie Utrecht vormen en het maar beperkt is aangetast, is het gebied zeer waardevol.

 

 

Geo fenomenen
De Utrechtse Heuvelrug behoort tot de streken waar een goed beeld kan worden verkregen van de verscheidenheid aan verstoven geomorfologische landschappen. Bovendien is de streek een van de weinige gebieden waar de wind in historische tijd ook enkele zeldzame typen geofenomenen creëerde en het verstuivingsproces locaal nog vrij goed kan worden bestudeerd. Dat is vooral van belang omdat vergelijkbare situaties waarschijnlijk zelfs buiten onze landsgrenzen nauwelijks voorkomen.

Koepelduintjes
Tot de zeldzame typen jonge stuifzandvormingen van de Stichts-Gooise Heuvelrug behoren de koepelduintjes. Het zijn soms groepsgewijs voorkomende, markante ronde heuveltjes. De wind vormde ze vermoedelijk om hindernissen. De meeste koepelduintjes liggen in overigens vrijwel vlakke terreingedeelten waar de wind nauwelijks zand verplaatste. Uiterlijk kunnen de koepelduintjes doen denken aan grafheuvels, waarvoor ze dan ook nogal eens worden aangezien.

Een relatief bekend geworden vrij opvallende groep koepelduintjes verlevendigt het ten oosten van Zeist gelegen natuurgebied Heidestein. Bij Soest lijkt een zwerm vrijwel ronde heuveltjes, voor er herbebossingen plaatsvonden, door de wind te zijn gestroomlijnd. De zwerm ligt even ten oosten van een nog stuivend deel van het natuurgebied De Lange Duinen.

Kleine omkraagde uitwaaiingslaagten
Soms werden uitgeloogde oude zandheuvels slechts op enkele plekken aangetast door winderosie. Er ontstonden dan ovale terreindepressies die zich vooral in de richting van de overheersende wind uitbreidden en min of meer omgeven raakten door het er van afkomstige stuifzand. Men heeft in zulke gebieden dus van doen met geomorfologische fenomenen waarvan de kenmerken verraden dat ze meer dan één ontwikkelingsfase doormaakten.

De Utrechtse Heuvelrug is een streek waar bij locale uitstuivingen ontstane omkraagde ovale en langgerekte terreindepressies plaatselijk vrij veel voorkomen. Dat is vooral het geval in een zone op de flauw hellende westflank van de heuvelrug.

Barrièreduinen
De uitbreiding van de grootschalige verstuivingen werd na verloop van tijd vaak gefrustreerd door vitale vegetaties van houtgewassen of water van moerassige laagten. Dat waren veelal zelfs vrijwel onneembare barrières. Daarin terechtkomend stuivend zand hoopte zich soms op tot aanzienlijke hoogten die de er achter liggende gronden tegen overstuivingen gingen beschermen. Aldus ontstonden sterk asymmetrische duinkammen met een zeer steile lijzijde, waar het stuifzandfront tot stilstand kwam. Ook op de Utrechtse Heuvelrug komen enkele imposante barrièreduinruggen voor. Dat is met name benoorden het spoorlijntraject Den Dolder – Amersfoort het geval. In het natuurgebied De Lange Duinen worden ze er op enkele plaatsen nog begrensd door plekken waar verstuivingen mogelijk bleven. Daar verraadt een golvend oppervlak dat inwaaiend zand er niet overal even goed in slaagde de begroeide gebieden te veroveren.

 

Aardkundig Monument
De Lange en Korte Duinen zijn, vanwege het bijzondere aardkundige karakter door de provincie Utrecht in 1997 benoemd tot aardkundig monument. Bij deze gelegenheid heeft de provincie aan de gemeente Soest, de eigenaar van het gebied, een informatiepaneel en een folder over de Lange en Korte Duinen aangeboden.